→
déan 1
rinne (100+)
→
céadéaga
Chuaidh S. Bh. a bhí annseo thoir ins na céad-éagadh. Sílimse go raibh sé as cionn cláir an uair a shuidh sé aniar aríst agus a rinne sé caint eicínt. Ar an dá luath agus ar tugadh deoch dó, shéaluigh sé
→
daidhce
Daighce a bhí uirre anocht faoi gur fhága C. annsin aréir í … Ceadh nar chuala tú é sin. In Domhnach rinne sé malrait mná aréir … í seo thiar. Spéir na gréine Sh. Ch. Tá faitíos orm muise gur b'olc an mhalrait aige í: a dhul ó ghiolla na sliogán go dtí giolla na mbáirneach mar adeir fear Ch. Ach mo choinsias is deacair í seo istigh a bheárradh anocht
+
→
dairt
Rinne siad dhá chomlán — an baile seo agus B. — agus thosuigh siad ag caitheamh dairteacha le chéile. Dar fiadh chuir an dream se'aghainne indiaidh a gcúil iad agus leanadar cho fada leis an sruthán iad ag caitheamh leo igcomhnuí. Badh é an cath ba mhó é a chonnaic mé ar phortaigh ariamh in mo shaoghal
TUILLEADH (1) ▼
Tá a shúil ins an meath chéadna anois le trí bliana ó buaileadh dairt air thuas ar an bportach. Ceann cruadh a bhí ann. Níor leig an té a chaith é ná aon-dhuine dhá chineál, tada as a láimh ariamh ach le gangaide. Dhúin súil Ph. d'aon-iarraidh. Chuaidh sí 'un óthrais. Chaith sé scathamh ins an aspuicil (oispidéal) léithe ach dheamhan mórán maitheasa a rinne siad dó annsin ach gur fhuaruigh siad an phian air. Tá clúdach aige uirre i gcomhnuí. Is maith an t-ádh atá air má bhíonn aon-amharc aige aríst go bráth innte. Dá leanadh sé amach mac Mh. fúithe thiocfadh sí daor air. Ach ní leanfadh. Tá sé ro-réidhchúiseach an duine bocht
→
dall 3
Níl an oiread coirce ar thóin an chómhra seo anois agus a dhállfadh do shúil hébrí céard a rinne sib leis. Ach rinne sib plaicín ghabhair dhó (dhe) ar chuma ar bith
"Níor mhaith liom do bhris" adeirim féin leis. "Chreidim gur buaileadh an dallach dubh ort faoi'n gcruaichín mhóna. Diabhal neart air. 'Sé J. F. an buachaill ag daoine simplí". Spréach sé. Spréachann sé má chásuighthear chor ar bith leis é, ní áirighim a chású leis mar a rinne mise!
→
dalladh
Rinne mé dalladh siubhail ó mhaidin ag scaradh barr-móna — an barr uachtair. Dar mo choinsias ní dhéanfaidh mé níos mó ar chaoi ar bith
+
→
dallán
Chonnaic mé fataí annseo bliain — fataí Achréidh a cheannuigh mé le h-aghaidh síl — tháinig mé gann i bhfataí síl an bhliain chéadna. Ar an bhFaithche Bhig a cheannuigh mé iad ó fhear as áit eicínt taobh anoir. Dheamhan a gcuimhnighim anois cé'n áit, ach d'aithneochainn an fear agus dheamhan gaisce a bhí air le gnaoidheamhlacht. Dheamhan thiomanta dallán dá raibh orra nach raibh cho mór le béal an bhuidéil sin. Chuir mé annseo thiar iad i ngarrdha na h-I. Bhí an-ghaisce agam asta. Togha fataí dair liom féin (dar). 'Sbáin mé do T. iad, agus mé dhá gcur. Ní mórán spleodair a bhí ag T. asta. Fuair sé caidéis do na dalláin — go raibh siad ro-mhór. Rinne siad thar cíonn idtús bliana. Bhí siad go h-árd as cionn talmhana, agus gan das déanta ag fata ar bith eile ag gabhail liom. Bhí go maith go dtí amach ins an mbliain. Bhuail an lobhadh bán iad as éadan. Ba mhór an carghaos a bheith ag breathnú orra. Dheamhan blas a bhí agam de bhláth bliana orra ach grifisc — tabhair grifisc air. Chaith mé ag na beithidhigh iad leisce a bheith ag breathnú orra. Sin é an chaoi a ndeachaidh dalláin mhóra an Achréidh damsa. Ná samhluigh fataí Achréidh liomsa ariamh ó shoin.
TUILLEADH (1) ▼
Chonnaic mise bó thiar annseo ag N. Mh. Bhí an úgh calctha aice. Chinn orra aon-deor bhainne a fháil uaithe th'éis a ndichill. Bhí fear beag ag obair annseo thoir ag C. — níl a fhios agam beirthe ná beo cérbh as é. Tháinig sé ag breathnú ar an mbó agus í cínnte ar C. agus ar 'chuile dhuine. Fuair sé ruainnín de'n "wire" beag sin a d'fheicfeá ar scluig na mbuidéil "lemonade". Dhírigh sé amach é nó go raibh sé cho díreach le dorugha. Sháith sé suas is 'chaon dollán de'n úgh é indiaidh a chéile. Dheamhan cor na car a rinne sé len a láimh ach é a sháthadh leis suas. B'iongantas an chaoi a raibh sé indon é a dhéanamh ach níorbh é a chéaduair é. Bhuel tháinig an bainne, gan bleaghan ar bith. Tháinig sé mar a bheadh Dia dhá rádh leis. Bhí bleaghánach dhó (dhe) ar an talamh shul'ár féadadh soitheach a fháil. Is diabhaltaí stuama a bhíos daoine thar a chéile
Má tá tú in do dhall dúda anocht níl an milleán ag sroicheachtáil do dhuine ar bith ach duit féin. Rinne tú clogán-streille de'n oíche aréir ag imeacht ag fálróid síos annsin ar bhóithrí, an uair ba cheart duit trí eadarshuth a bheith codluighthe agad. Ach mo léan! Seo anois. Ith suas do bhéilí agus siar leat a chodladh, agus fainic a n-eireochadh an cleas sin duit aríst
+
→
damáiste
Rinne an tóirneach an-damáiste
TUILLEADH (1) ▼
Ba bheag an damáiste a rinne na beithidhigh ins an ngort
+
→
damanta
Deir siad go bhfuil Iúdás damanta. 'Sé a rinne spiadóireacht ar Mhac Dé
TUILLEADH (1) ▼
Is damanta an rud a rinne sé, a láimh a thógáil ag an sagart. Ní dhéanfainn é dhá ndéanadh Dia Diarmuid díom
→
damnaigh
Dhamnuigh (dhamain) an sionnach muid i gcaitheamh na bliana anuiridh. Th'éis an airdeall a bhí againn air níor fhága sé sicín ag gabhail linn. 'Sé a rinne an sladadh spleádhach, ní ag ceasacht ar Dhia é. Is gearr go bhfeicidh tú ag sireoireacht aríst é, ní ag tabhairt gutha air é. Bíonn cuain aca an tráth seo 'bhliain i gcomhnaí
→
dána
Is diabhlaí dána atá na Sasanaigh sa tír fós. Tá mé ag ceapadh go bhfuil cuasnógaí aca i mBaile Átha Cliath agus in áiteachaí mar sin. Dream aca a rinne é sin
→
dánacht
Tá sé de dhánacht sna bruacháin sin rud ar bith a dhéanamh. 'Bfhaca tú céard a rinne siad annseo thuas?
→
danra
Ní raibh de chailleadh chor ar bith ar an mbarr uachtair. Diabhal mé go raibh, agus an mhóin roint sceithteach féin — briosc adéarfá. Ach an uair a theann mé síos ins an mbarr láir agus ins an mbarr íochtair, bhí sí danra a dhearbhráthair — danra. B'éigin dom cosa idtaca a chur orm féin ar an mbínse, leis an sleaghan a chur thríthe. Rinne an barr íochtair puca críochnuighthe dhíom
Is beag an luadh a bheadh aige na geanntrachaí a thabhairt dhom th'éis gur iarr mé air iad. Cé'n bhrigh ach ní leis féin iad. Sin geanntrachaí a bhí ag lucht an bhóthair agus choinnigh seisean iad an uair a bhí an oirnis thuas ann. Rinne sé a chuid féin dhíob. Dhá mbadh leis féin féin iad, nar dhaoitheamhail an chaoi dhó gan a dtabhairt do chomhursa — ní áirighim nach mba leis. Mhúinfeadh cuid de na daoine críonnacht duit, ach dheamhan a fhios agam an de'n chríonnacht an cheird sin ach oiread
→
daol
Sháith sé sin fear cheana agus dheamhan ceo a chuaidh air ach bliain. Rinne siad amach gurb as daol a d'eirigh sé dhó. Tá sin breagh go leor ach ba suarach an sásamh é do'n té a raibh a phutógaí ag imeacht in a ghlaic aige. Ní raibh sé indon a gcur ar ais aríst as daol
Ní raibh sé daor-bhasctha as tús a óige. Minic go maith a d'fheicfeá ag imeacht ar a bhog-mheisce é agus glaodhmaireacht an tsaoghail mhóir aige. Ach ó buaileadh an tsuaróigín siúd air leig sé faoi, agus rinne sé fear críonna. Cé a d'fheicfeadh anois ag teacht súgach d'aonach ná de mhargadh é. Siúd í an cailín aige!
+
→
deachma
Céard a rinne mé leis an scaipiúch spré-mhóna? D'fhága mé annsiúd ag an deachma í. D'eile céard a dhéanfainn léithe. 'Ar ndú níl tú ag síleachtáil go gceannóchadh fear "lorry" í, agus ní bheadh sí ach ag cur áit' amú orainn féin len a cruachadh.
TUILLEADH (3) ▼
Má ghníonn sé sioc cho mór anocht agus a rinne sé aréir is suarach an éadáil duit a dhul ag rómhar na "meaingils" údaidh. Béarfaidh sioc mór eile síos ins an gcréafóig orra, agus tá a gcnaipe déanta annsin. Dheamhan ceann a bhuachfar go deo orra. Caith ag an deachma iad má theangmhuigheann sioc leo
Bhí cion cheithre cléibh fhataí annsin thuas agam arbhú aréir. Níor fhéad mé dhá gclúdú in áit a dtáinig scéala agam go raibh an bhudóig i dtinneas laoigh. Bhí sé amach in am suipéir go raibh an gó (gábh?) sin thart. Ba duibhe an oíche ná an phic, agus bhuail drugal mé a dhul soir ag plé leo an tráth sin d'oíche. Shíl mé dheamhan clóic a bheadh orra. Ní raibh amuigh ach corr-réaltóg agus ní raibh an ghaoth ó thuaidh. Ach mo léan deacrach, rinne sé an sioc deireadh oíche, agus mhill sé iad fré chéile. Níor chás é dhá mbeidís cruínn baileach fhéin, ach bhí siad fágtha in a scaipiúch agam ag ceapadh go sroichinn ar ais. Níl luach leithpighne mhaith anois ionnta ach a gcaitheamh ag an deachma. Is deacair do dhuine aonraic a bheith suas le 'chuile obair. Níl aon-ghoir aige air
Níl duine ar bith do'n bhuidéal seo — an bhfuil? Nach mé a rinne an flaisc. Is mór is fiú nach dtaobhuighim tighthe ósta ach go h-annamh. Is furasta aithinte agus mé a bheith ag glaodhach pórtair le cois mar sin. Teastuigheann rud eicínt ó'n deachma hé brí é
→
deaideo
Ba mhaith an cneagaire é a dheaideó muis. Ní dheachaidh blas a phighne ar bhéal aonduine ariamh. Bhí a shliocht 'ar ndú'. Rinne sé taisce. Ba é a rinne.
+
→
dealaigh
Chaithfeadh sé gur ghearr dealuighthe léithe í. 'Sí a chonnaic mé ag dul siar agus mé ag te[acht] aníos an[...]. Nach gearr an mhoill a rinne sí. Ach cé'n mheanmna a chas aniar chor ar bith í?
TUILLEADH (1) ▼
Nach réidh a dhealuigh an treoch len a cuid patairí seo thíos. Dar príosta rinne sí éascaidheacht mhór leo ar scáth coicíse. Is minic a chonnaic mise ag baint ráithe mhóir fhada as gasúir í. Marar chas fear an chapaill bháin léithe (bíonn leigheas an treoch ag fear capall bán)
+
→
dealg
Bhfeiceann tú Mac P. N. atá ins an aspuicil le dul 'un bliana len a láimh. Is mór adéarfá dhá dtugadh duine tsiocair dhó féin, ach 'sé a raibh de shiocair aige sin é a bheith ag briseadh cloch le oirdín annsiúd in aice an tighe. D'eirigh fleasc beag de'n chloich — fleasc a bhí cho tanuidhe le lann scine. Bhuail sé ins an láimh é. Níor chuir sé suim ar bith ann, mar níor fhuiligh sí féin air. Dheamhan oiread agus cuímniú a rinne sé air go ceann seachtaine aríst, an uair a shéid sí suas. Rinne sí bulóg le at. Sin é an uair a chuimhnigh sé ar na clocha. Chuaidh sé go dtí an dochtúr agus chuir sé ins an aspuicil ar an bpuínte é, agus tá sé ann ó shoin. Déarfá go mbadh fánach an tsiocair a bhí ag an duine bocht sin. Ach sin é. Níl lot ar bith nach mbeadh dealg cho dona leis
TUILLEADH (1) ▼
Níl aon lá ó a tháinig sí isteach ar an mbaile nach shin é a ceird. Tá a dealg sáithte aice ionnamsa agus 'chuile shórt dhá bhféadfaidh sí a chur as dom déanta aice. Níor chumaoin di muis agus a liachtaighe gar a rinne ar bhain liomsa di agus dá fear
Cé'n mhaith dhuit a bheith do do dheallrú féin annsin. Diabhal cos an "lorry" sin a thiocfas go maidin. Fanacht faoi bhealach ag ól a rinne sé sin
+
Dheamhan a fhios agam céard a rinne sé (diabhal a fhios agam; daidhean a fhios agam)
TUILLEADH (6) ▼
Dheamhan gar (maith) a bheith ag caint! Má rinne sé sin anois d'imigh an diabhal craithte air
Dheamhan seasamh fhéin a rinne sé, ach fanacht ag siúl
Dheamhan oiread agus iarraidh ar an mbainis a rinne sé orm
Dheamhan oiread agus a fiafraí amháin a rinne sé th'éis gurb í a dheirbhshiúr í
Dheamhan "is dona a rinne tú é" ná amháin adúirt sí leis an inín
Dheamhan murab é a mhac a rinne é
+
→
déan 1
Gheobhaidh an lá rud le déanamh agus seasamh (tirm). Tá an-smúit ann. Sin dubhachan báistighe amach ar an bhfairrge. Dhá dtugadh sé traoiáil dhom a bheith ó'n bportach, dheamhan a n-abróchainn go bráth leis: "Rinne tú go dona é," ná cuid de rádh!
TUILLEADH (54) ▼
Is tusa a chuir an garrdha sin anuiridh! Rinne tú rud go deimhin!
Rinne sé gníomh ("acsion", gaisce, íodhal agus rl.) = rinne sé saothar mór eicínt ar dheacair a dhéanamh
Mara bhfuil sé aige, 'sé a dhíol a rinne sé. Dheamhan ceo eile.
Dóghadh an pháipéir a rinne tú. Marab é, cá'il sé?
Rinne sé a leagan ar an mbóthar agus a chiceáil
Rinne sé é féin a bhearradh annsin
Rinne mé cruadhchan in aghaidh na h-anachain. 'Sé a raibh le déanamh agam é
Rinne tú scríobadh air sin = scríob tú é sin
Rinne a cheann liathachan = liathuigh a cheann
Is gearr ó a rinne a cheann liathachan mar siúd
Rinne a bhróga lobhadh ar fad = lobh a bhróga ar fad
Rinne sé fiadhach indé = bhí sé ag fiadhach, bhí sé scathamh maith ag fiadhach
Nach rinne (ndearna) sé iascach le goirid
Rinne sé caoineachán
Rinne sé gáire agus gáire croidheamhail ar innseacht an scéil dom
Rinne sé a ghoradh. Sin é an méid. Ghread leis aríst
Rinne sé a gheálltamas fíor in a dheidh sin
Rinne sé ól = d'ól sé go leor
Rinne sé ól, agus bhí sé ag imeacht ag sclaibéaracht agus ag sceaimhínteacht, agus ag cur achrainn ar 'chuile dhuine. Is uaidh a thastóchadh an iarraidh go géar!
Ól an bhainne a rinne sé. Is measa é ná cut bradach
Rinne mé codladh aréir = chodail mé aréir; chodail mé go maith aréir
Is beag 'e chodladh a rinne mé chor ar bith aréir. Níor tháinic isteach dhíom nó go raibh sé in a ghairm na gcoileach
Rinne sé ithe ar chaoi ar bith = d'ith sé go leor
Rinne sé imirt ó mhaidin! Dar príosta rinne
Rinne sé é féin a ionnfairt ar an talamh
Rinne sé útamáil eicínt nó gur leag sé a raibh ar an mbord
Rinne sé magadh dar mo choinsias
Rinne sé caint mo léan!
Rinne sé casaoid (clamhsán) nuair a chonnaic sé an rud sin
Nach hé a rinne an fheadghail!
Rinne sé méanúch = leig sé méanúch
Rinne sé cnead (osna, braoim, tufóg, ruagán, taosc (bhuinnighe), agus rl.) = leig sé
Rinne sé spaisteoireacht indiu = siubhlóid
Rinne sé craos le'r ith sé. Tá sé mór-thráthach
Rinne sé a chuairt = d'fhan sé scathamh maith istigh againn (agaibh agus rl. ar cuairt)
Rinne sé a chuairt. Níl sé mórán le uair imighthe
Rinne sé an Nodlaig ann anuiridh. Is fadó cheana nachar thaobhuigh sé iad
Bhí a anam cho dubh le gual ceardchan ach má bhí féin, ba chuma sin, rinne sé an aithrighe
Rinne sé carghas 'nuair a chonnaic sé an bainne dhá dhórtadh. Ba mhór an carghas é freisin
Rinne sé grádh-diadha
Rinne sé 'chuile shórt ach an ghnaoidheamhlacht muis
Muise tá a fhios agad go maith nach hí an chuíbheamhlacht a rinne sí ná tada dhá shórt. Mo léan géar, fuair tú amach é
Rinne tú do chríonnacht 'nuair a chuir tú an t-aona hairt sin uait. Dhá bhfaghainnse tuitim imeartha, chriogfainn istigh in do ghlaic í
Rinne sé faillighe.
Rinne sé cluain = chuir sé cluain ar dhuine eicínt; bhain sé mealladh as duine eicínt; rinne sé rud mealltach eicínt
Rinne mé dearmad air sin
Rinne sé intinn eile = shocraigh sé rud eile a dhéanamh; shocruigh sé a mhalrait de rud a dhéanamh; d'athruigh sé a intinn
Má dubhairt sé é sin rinne sé bréag
Ná cuir a mhilleán air. Ní hé a rinne é leis an gceart a dhéanamh, ach an dream thiar
Rinne sé soir le cóir é (bádóir ar an bhfairrge)
Rinne mé siar go C. in imeacht leath-uaire é
Rinne sé an-amhrán faoi Sh. Mh. Th.
Rinne sé teach (cró, cathaoir, nead, claise, fear bréige, tubán, gad agus rl.)
Rinne sé clann = chionntuigh sé le bean