cruit (43)
→
fáinne
Bhíodh sé ag glaomaireacht agus ag gearradh fáinní soir annseo ag iarraidh achrainn, ach fuair sé lán a chruite dhó (dhe) faoi dheireadh
→
coraice
Gearrógaí dubha na Nodlag, coruice dhubh na bliadhna, laetheantaí na Riabhaighe, Gairbhshion na gCuach, a's gaoth ruadh na Féile Sin Seáin — sin iad a chuirea(nn)s cruit ar an sean-eallach. 'Siad, agus ar a' duine fhéin go minic.
→
boscaed
Ghoid sé a shean-eire de chruit fhataí! Ghoid go deimhin! Dheamhan ceo le cion boscaeid a ghoid sé ar fad, ach is mó i gceist a' méid sin acab ná dhá ngoideadh sé poll ar dhuine eile.
Bhí sé a' bruimseálacht a's ag iarraidh achrainn i muinghnín a chruite i gcaith(eamh) na h-oidhche.
+
→
buail ar
Bhuail sé cruit fhataí aniar air fhéin, a's dhíol sé tigh S. Dh. ingan-fhios iad (féach "cruit").
TUILLEADH (2) ▼
I leaba an chruit a bhí air a bhaint di, 'séard a rinne na sidheogaí cruit eile a bhualadh air in a mullach (as scéal an Chruitínigh — "De Luain, Dé Máirt" etc).
'Chuile shórt dhá bhualadh anuas sa gcruit ar a' duine bocht = sé'n duine bocht a chaithfeas 'chuile mhíle nídh a íoc (cíos, gearraidheachaí, sreathannaí etc).
+
→
amach
Tá cruit amach ar a' gcruaich choirce.
TUILLEADH (1) ▼
Tá cruit amach uirre as a bárr (cruach choirce) agus ólfa sí an t-uisce ar fad.
→
antlás
Tá cruit air ag an an-tlás = tá a dhruim cromtha (crúmta adeirtear i gConamara) ag uathbhás oibre.
→
imigh as
Céard a bhéarfadh dó imtheacht as d'aon iarraidh mar sin, marach go bhfuil lán a chruite den eitinn air = cé'n t-ughdar go dtanóchadh sé ar an toirt boise, marach an eitinn a bheith air, agus í air go maith.
→
fasair
Nuair a bhíodh fasair den choirce scóthbhuailte i gcomhnaí aige, diabhal blas a níodh sé ach cuid de a cháthadh agus é a chur i máilín inganfhios. Soir chuile oíche annsin agus "cruit" choirce air, l'aghaidh óil
+
Tá an madadh ag cur fuar-chruit air fhéin le sámhas. Airíonn sé go bhfuil a dhóthain ite aige anois
TUILLEADH (9) ▼
Diabhal a bhfaca mise ann ach daigéad de chut ar an teallach agus fuar-chruit air. Shílfeá gur ag brath air mé a ionnsaí a bhí sé; dhá gcuirinn araoid ar bith air
Tá sé (madadh) ag cur fuar-chruit air fhéin anois ó thosaigh tú dhá shlíocadh. Ní hé a shlíocadh a dhéanfainnse muis ach an bhróig a thabhairt ar an tsráid dó
Diabhal mé go bhfuil an gamhain sin thuas sucha isteach i lúibinn an chlaidhe, agus fuar-chruit air. Shílfeá nach gaimh atá san aimsir seo, le go mbeadh sé ar an gcaoi siúd. Tá sé réidh, hébrí céard atá air. Níl aon-luighteamas aige len a chuid a ithe ach oiread
An bhfuil guróir ar bith is mó ná í. An lá is breácha san mbliain, istigh ar an teallach a gheobhfá í scarha ar an tine, agus fuar-chruit uirri. Mo choinsias sea. Is deacair a bheith ag iarraidh maitheasa uirri sin
Chuir sí for-chruit uirri fhéin tae' istigh (taobh istigh) de chúnntar, nuair a d'iarr mé na "fags" uirri
Rud ar bith nach dtaithneóidh leis, feicfidh tú é ag cur fuar-chruit air. Tá go leór bealaigh beaga den tsórt sin leis. Sin í an onóir chreidim!
An bhfeiceann tú an ghiuc atá air. Tá fuar-chruit air le teann truailleachais
An giocachín bocht, is gearr an bás uaidh. Tá sé dhá chailleadh fhéin ag obair agus ag luainn droch-laethanta. Nach shin for-chruit ar fad air
Tá fuar-chruit ar an duine bocht ó bhuail an rud sin é. Deir an dochtúr gur fabhtach atá cnáimh an droma, agus go bhfuil sé ag liocadh isteach. Céard a dhéanfadh é sin? Eiteann meastú? … Is gearr a mhairfeas sé agus an deis siúd air
→
diocach
Is gearr isteach ins an mbliain nua — dheamhan a fhios agam nach gearr isteach ins an ngealach nua — a thiocfas an ghiocaichín sin. 'Bhfeiceann tú an chruit atá ag teacht uirre, agus tá snuadh an bháis in a ceann-aghaidh
Diabhal mé cupla bliain ó shoin go gcuireadh an dream sin a bhíodh ag léigheamh na nuaidheachtaí (páipéir) lán a gcruite d'fhaitíos ar na daoine. Bhí 'chuile shórt ar a ghainne agus ar a dhaoirse. Ní bheadh tada le fáil faoi cheann bliana. Dá seasadh an cogadh dhá bhliain, bheadh gorta ann, agus daoine ag fáil bháis. Ach tá sé ar srubhal (siubhal) cheithre bliana anois agus dheamhan duine a fuair bás le amhgar míle buidheachas le Dia. Is minic an doicheall mór ar bheagán fearthainn ann freisin
→
dornáil
Leig de [do] chuid dornála ar an doras sin. Tá rud ar a' (ar) n-aire se'againne thar agus a bheith ag cur doras nuadh isteach annsin. Má tá fonn dornála ort teirigh soir go dtí M. Mh. Sin é an buachaill a thiubharfas lán do chruite dhuit
→
drabhlás
Deir siad nach bhfuil ceannús ceann ar bith ar an gclann atá aige sin le drabhlás. Árduigheann siad leo na beithidhigh de'n talamh thiar, agus díolann siad ingan fhios dá n-athair iad. 'Sé a fhearacht sin aca é le cruiteanna fataí, le coirce, agus le 'chaon tsórt dá mbíonn ann.
+
→
droim
Tá cruit amach uirre as a druim. Is gearr go dtuitidh brúisc di, agus caithfidh sib a leagan ar fad annsin
TUILLEADH (1) ▼
Tá cruit uiliog ar dhruim an bhóthair, agus é gleannach isteach leis an móinín bán. Tá sé cho bealuighthe leis an míádh freisin. Is éascaidh le duine treascairt a bhaint as ann
→
dubh 3
D'fhan siad thuas annsin go raibh an cheapach dubhuighthe aca aindeoin go raibh siad dhá gcaidhleadh le sneachta. Dheamhan duine ar na mbaile nach raibh na bonnaidheachaí le splainc aige, agus iadsan i muinín a gcroidhe agus a gcruite ag deargadh talmhana
Tá sí i muinghín a croidhe agus a cruite ag iarraidh déanamh suas leis an bpóilí ruadh atá annsin thiar, agus gan é sin ach ag baint a ghaisneas aisti, agus ag magadh fúithe in a dhiaidh sin. Tá óinseoigíní ar an saoghal fós!
→
díle 1
Rug an díle mhór a bhí an lá cheana ann ar an mbóthar air, agus ní raibh aon-snáth thuas ar a chraiceann nach sílfeá gurb as béal soithigh a tarraingeadh é. Bhí lán a chruite de shlaghdán lá ar na bháireach air, agus tá sé ag coinneál na leabthan ó shoin. Mara gcaithidh sé seal in a leannán anois ag an bhfear bocht, tá an t-ádh air
→
dóigh 1
Diabhal bréag nach maith an dóigh é an guróir de laogh sin. Breathnuigh ar an gcruit atá air. Tiubharfaidh an Márta rud le déanamh dó = laogh a bheadh in a dhroch-údar, nach mbeadh aon-deagh-ghealladh faoi, ná aon-tsúil len a eirghe
→
dúshlán
"Each caol dubh agus a h-aghaidh ins an sruth agus dubhshlán feara Éireann a dhul i gcois dhá leith ar a cruit" (Tomhais: eascon)
→
téigh ar
Bhí dul orm, agus bhí a fhios agam go maith go raibh. Ní raibh a fhios agam ó neamh go néal céard ab fhearr dom a dhéanamh. Dhá bhfaghadh sé ar an talamh mé, ní fhágfadh sé aon-chnáimh in mo chorp gan leonadh. Dheamhan easna dhíom nach ndeachaidh i muinín mo chroidhe agus mo chruite, ag iarraidh mé féin a bhaint as greim. Agus bhaineas. Seo liom siar indiaidh mo chúil. Thug mé cor. Chuaidh seisean tharm amach de rithte reathach. Níor liom féin ab fhaillighe é. Tarraingighim mo shean-chic air — isteach annsin ar an gceathramhadh …
Is deas a shíl sí anois a dhul fúmsa, ach bhí a shliocht uirre. Dhall mise í. Tá cruit bhréaga ag imeacht anois aice
Is maith aibéil a ghabh sib thríd an bpoll fataí sin thoir. Thiubharfainn an leabhar nach h-iad na beithidhigh agus na muca a d'ith ar fad iad: gur tugadh corr-chruit as (fc. cruit) ingan fhios domsa