Foclóir Mháirtín Uí Chadhain
damhsaigh, daimhsigh
/dəiv′šī:ɴ/ is iondúla, ach deirtear /dæv′šī:ɴ/, /dəuɴšī:ɴ/ freisin
briathar as damhsa
damhsa a dhéanamh.
+
Teara uait isteach go ndamhsaí muid a (ár) bport
Dhamhsaigh mé mo phort agus chuaigh mé amach aríst
TUILLEADH (4) ▼
Damhsóidh muid port amháin (we will dance once) agus imeoidh muid ansin
Théis an aois atá aige, is maith gasta a dhamhsódh sé sin a phort dhá bhfaigheadh sé aon ugach. Ar ndóigh bhí dhá chroí aige sin
Damhsóidh mé jig daoibh
Dhamhsaigh sé an bhochtaineacht (fc. bochtaineacht)
+
Cas port go ndamhsaí mé
Cas amach streancán ceoil aríst go dté muid ag damhsa
TUILLEADH (6) ▼
Téirigh amach ag damhsa
Chuaigh siad amach ag damhsa
Is breá croíúil uaidh é a dhamhsú
Dhamhsódh sé ar phláta — duine a bheadh go maith ag damhsa
Damhsaigh amach!; damhsaigh leat!
Dhamhsaigh sé gaelach é — duine a dhul amach ar a aghaidh féin agus ríl, cornphíopa nó jig a dhamhsú ar an sean-nós. Níl baint ar bith aige le na damhsaí a dtugtar damhsaí gaelacha orthu anois

Féach freisin

damhsaigh in iontrálacha eile (69)

 
abair
Ag stróiceadh go dtéadh sí ag damhsaí! A leithide de ghiostairín! Anois céard adeir tú le Gaillimh agus gan ann ach baile beag!
 
Tá sé sna céadéaga ag an damhsa. Dheamhan damhsa ó tháinig oíche nach raibh sé amuigh air. Oibríodh leis!
+
damhsa
Níl aon damhsa aige — níl sé in ann aon damhsa a dhéanamh
TUILLEADH (6) ▼
Níl damhsa ar bith aici. Cá bhfaigheadh sí damhsa anuas de thamhnóig shléibhe?
Thug sí an damhsa ó bhuaile léithe — nuair a bhíodh buailtí ann roimhe seo, bhíodh an-cháil orthu faoi dhamhsa. Chruinníodh na mná ar fad in aon áit amháin ag damhsa
D'éireodh dhi. Thug sí an damhsa ó bhuaile léithe
B'ait í a máthair féin. Bhíodh sé ráite gur thug sí an damhsa ó bhuaile léithe
Mo chuach óg ansin thú! Thug tú an damhsa ó bhuaile leat, bail ó Dhia agus ó Mhuire ort!
Faoi do chois é! Nár laga Dia thú. Is tusa a thug an damhsa ó bhuaile leat ar chaoi ar bith agus ní hiad an dream a mbíodh sé ráite leo
 
daol
Bhí sé ag cur a chraicinn dó (de) ag damhsa i lár an tí. Agus céard a dhéanfadh sé — mar bhuailfeadh daol é — ach a theacht anuas agus é fhéin a ghróigeadh istigh sa gclúid agus tosaí ag fuarchaoineachán. Thosaigh mo choinsias! Daol bróin a tháinig air is cosúil. Ag caoineadh seanJ. a bhí sé
 
Thitfeadh déidín aige an oíche sin, mura dtéadh sé ag an damhsa. Ba é sin fhéin an damhsa deacrach don chréatúr. Bhris sé a chois i bhfad uainn an anachain, ag teacht abhaile. Níor éirigh sé de chúl a chinn ó shin, ach sínte istigh ansiúd
 
déag
Céad slán don tsaol sin féin nuair a bhí muid inár mbríthin (bíthin — r sciorrach) óg. Bhí muid sna déaga an uair sin. Shíl muid nach mbeadh muid in oirbheart go brách, ag caitheamh píopa, ag ól, ag dul ag damhsaí. Is beag an tóir atá ar dhamhsaí inniu againn. Is amhlaidh é: nuair a chríonas an tslat, is deacair a sníomh ina gad …
 
déan 1
An fhad is a bhíos an áit sin osclaithe, ní thaobhaíonn sé muid maidin ar bith go mbíonn sé ag déanamh lae. Ag imeacht le damhsa agus le ragairne a chaitheas sé an oíche
 
… Déan ann a stór! Cé fearr duit áit dhá gcaithfidh tú stiall den lá ná ag siamsa. An bhfuil aon rath ag damhsa ort?
 
Cuirfidh an sagart amach ón damhsa S. B. agus má chuireann féin, 'sé a dhéanamh leis é. Ar ndóigh duine ar bith a thiocfadh isteach ar t'urlár sa gcruth sin, nach mór dhá fhonn a bheadh ort fhéin a chaitheamh amach. Cheal nach mbeadh?
+
deas 1
Is deas a dhamhsóinn poirt anois dhá gcastaí dhom é
TUILLEADH (1) ▼
Is tú atá deas air, bail ó Dhia ort, má thograíonn tú a dhéanamh. Thug tusa an damhsa ó bhuaile leat! Amach leat agus déan geábh
 
Tá déidín tite agam leis an bhfuacht, leis an ocras, le codladh; ag fanacht le duine eicínt, cheal tobac, go dtéiteá ag damhsa, ag obair srl. — ní bheadh an déidín tite dháiríre, ach go mbeifeá thart, nó scrúdaithe cheal an rud áirid sin; nó go mbeifeá in ainriocht de bharr rud áirid a bheadh ag gabháil duit. Ach ní foláir a thabhairt faoi deara nach gcuirfí an luí seo air, le tinneas ná le péin, nó le rud a bhfuil an duine ag saothrú an tsaoil leis, ionann is chomh mór agus dá mbeadh déidín tite aige, nó é tugtha uaidh go mór. Ní abrófaí cuirim i gcás: "tá déidín tite aici le tinneas clainne", nó "tá déidín tite aige le tinneas droma", nó "tá déidín tite ag an seanduine bocht le scoilteachaí", nó "tá déidín tite ag an duine bocht ag iarraidh greim a mbéil a shaothrú dá chlainn". Ach déarfaí "tá déidín tite ag an gcirc sin go mbeire sí an ubh". Nuair is cúrsaí tinnis shealadaigh é nach mbíonn rómhór, is féidir a rá
 
deifir
Nach mór an deifir damhsa atá oraibh! Dhá mba é an garraí nó an portach é, ní bheadh a leathoiread deifir oraibh
+
Tá sé in am deireadh a dhul ar an damhsa sin anois
TUILLEADH (1) ▼
Ba mhaith an damhsóir é, ach tá deireadh a chuid damhsa déanta sílim — tá sé réidh
+
deis
Níl deis ar bith ar an scioból sin le aghaidh damhsa. Ní mór na fataí a chur amach as, agus coca a dhéanamh den tuí, agus an t-urlár a scuabadh agus a sciúradh. Cáid go mbeidh an chuairt mhíosa ann?
TUILLEADH (2) ▼
Ní fhéadfaidh mé a dhul ag damhsa ar bith go bhfaighe mé deis ar mo bhróga. Tá péire tosaí ag teastáil uathu go géar
Más leat earrach a dhéanamh, cuir deis ort féin feasta. Ar chuala tú ariamh gur dhá dtrian den damhsa an chosúlacht
 
deo
Go deo an baile s'againn féin! 'Siad a thug an damhsa leo, leabharsa!
 
dia 1
Ní bhíonn cead damhsa ar bith anois san áit sin, agus mura bhfuil féin is mór an tslí chun Dé é
+
diaidh
An bhfaca tú an t-amharc míchéatach a thug sé orm i ndiaidh a leicinn nuair a rinne mé a shamhlú leis go mba cheart dó iasacht an bhicycle a thabhairt dom le dhul go dtí damhsa crosbhóthair ar an mB. A. Shílfeá gur méir a chuir mé faoina shúil. Ar ndóigh mo léan, chuile shórt aige sin ach damhsa crosbhóthair!
TUILLEADH (2) ▼
Bhí mise lá thiar i dT. an Fh. agus mé ag tóraíocht áit a dtugann siad an D. D. air. Casadh seanfhear dom ag crosbhóthar ann. Seanfhear breá gaelach i gcosúlacht. 'Cén áit anseo a bhfuil an D. D.,' adeirim féin. An bhfuil a fhios agat cén freagra a thug sé orm. Is beag bídeach nár thit mé as mo sheasamh. Cén bhrí ach seanfhear mar é. 'Téirigh i ndiaidh do shróine,' adeir sé, 'agus déanfaidh sí eolas duit.' 'Ná raibh maith agat, agus ní hé amháin,' adeirimse … B'fhearr ná sin an rud a chuala mise ag fear as D. Fh. a tháinig ag damhsa thuas tigh Mh. Bh. Bhí an ghráin shíoraí ag M. B. ar fhear ar bith taobh thiar den Ch. Shaighid muid fhéin i bhfear Dh. Fh. é. 'Céard a chas thusa anseo i ndiaidh do mhullaigh,' adeir M. B. 'Ní i ndiaidh mo mhullaigh a casadh ann mé, ach i ndiaidh mo ghléis,' adeir an fear aniar
I ndiaidh damhsaí a thug sé sin an tabhairt sin air féin anois. Nach é an t-amadáinín é a theacht dhá mhíle dhéag bealaigh ar an gcuntar sin
 
dian
Sílim go bhfuil an sagart óg an-déan ar lucht damhsa, ach caithfidh aos óg siamsa eicínt a bheith acu
 
Tá sé an-dícheallach agus a dhul ag an damhsa energetic
 
dílis
Dhá mbeifeá chomh dílis do do chuid oibre agus atá tú don damhsa, diabhal a mbeadh de chailleadh ort. Ach níl. Is beag an baol ort
 
Ag dilleoireacht agus ag dilleoireacht a chaitheas sí a saol: ag dilleoireacht ag iarraidh a dhul ag damhsaí agus ag cuartaíocht. Mo léan géar, fuair sí amach an té a ligfeadh ag damhsaí í! Dhá gcasadh sí stuaic na binne bheadh an t-athair siúd aici scanraithe gur ardaithe leis ag saighdiúr a bheadh sí. Bhí an scanradh sin ag rith leis an dream sin ariamh
 
ding
Ginn thú a mhic ó. Faoi do chois é! Nár chaille mé choíchin thú go bhfaighe mé aríst thú. Ach cén chaint sin orm. Thug tú an damhsa as buaile leat. Dhamhsódh do sheanmháthair — go ndéana Dia grásta uirthi! — ar phláta
 
An bhfeiceann tú an scramaire mór de mhac sin thiar ag P. Th. Sh.? An bhfaca tú ariamh ag damhsa é. Deamhan thiomanta cnáimh ina chorp nach mbíonn faoi dhíocas. Tabhair faoi deara anois aríst é thú féin. Chaith mé oíche ar fad ag breathnú air. Ní fhéadfainn mo shúil a thógáil dó
+
díol 2
Ní bheadh a ndíol áite damhsa sa gcisteanach seo
TUILLEADH (2) ▼
Is díol náire an chaoi a bhfuil an tír anois — gan damhsa gan siamsa gan éirí amach mura dté tú chuig hallannaí na sagairt. Níl ceannús ceann ar bith fanta ar shagairt anois. Tá siad ag fáil cead a gcomhairle féin rómhór
Ba é díol magaidh na tíre é chomh uain is a mhair sé an duine bocht. Céad slán don lá a raibh sé ag damhsa againn amuigh sa scioból anseo amuigh agus é siúráilte go mba í iníon Lord D. í. M. J. 'Dance to you,' adeireadh an pleib
 
díth
Díth bróg a choinnigh ón damhsa mé
 
Diúltaímid don áit sin! Ní ghabhfainn ag aon damhsa ann go díreach, go dtéinn síos agus go mbáfainn mé féin i dtosach. Damhsaí gnaíúla go deimhin! Is cuma leis an ngnaíúlacht cé leis a ndéantar a samhailt, más in damhsaí gnaíúla. Bhí siad ar siúl ariamh ariamh nó gur stop siad chuile dhamhsa eile. Anois tá a bhfuil de phínneachaí dá bhfuil ar liobarna sa tír ag dul síos ina bpócaí féin. Tá faitíos orm nach rithfidh leo i gcónaí!
 
dlí
'Sé an dlí atá ag na céilíochaí anseo anois, bean ar bith dhá bhfuil ann, dhá mba í iníon Rí Sheoirse í, a iarraidh amach ag damhsa
 
dlúth 1
Ní bheadh sé ina Chéideach mura mbeadh sé mar sin. Bhí sin de dhlúth agus d'inneach ann. Deirimse leatsa go raibh. Thug na Céidigh an damhsa ó bhuaile leo. Bhí a athair, S. Mhag Céidigh, istigh ar rástaí Bhaile an Bhriotaigh lá. Bhí bean an chláirín ann. Diabhal mé nuair a bhí dreas déanta aici nach bhfáisceann S. suas ar an gcláirín agus nach dtosaíonn sé féin. Is air a chruinnigh a raibh ar na rástaí. Thug sé an sway leis as chuile cheaird ag damhsa
 
do 1
Tá sé imithe dhá n-iarraidh ag an damhsa
 
Má tá doicheall aici leat, tá rud agatsa le déanamh: a dhul amach thairti agus do phort feadaíola thuas agat, mar a bhíodh ag B. Ph. Sh. chuile uair dá gcastaí an bhean leis an t-am a raibh siad in árachaigh a chéile. Diabhal focal bréige ann. Port chomh croíúil agus a chuala tú ariamh. Dhá mba aon bhean eile faoin domhan í, sciorrfadh na cosa uaithi ag damhsa leis
 
dóigh 1
Ba mhaith an dóigh gáire é gan bhréig gan áibhéil. Mura mbeadh agat ach aon gháire amháin chaithfeá a dhéanamh faoi agus an ghoic a bhí air, amuigh ag damhsa
 
Tá S. seo thíos an-dóighiúil den domhan as an gcliobóig d'inín sin aige. Ní iarrfaidh sí a dhul amach go deo ag cuartaíocht! Ní thaobhódh sí damhsaí ar bhás an domhain! Maidir le fir, bhí sé chomh maith duit fuafíonach a shamhailt léithe le fir! Sin é ráite an athar. Ach aire dhuit a Sh! Níl sé seachtain fós ó chonaic mise istigh sa raithneach ansin thiar í le fear! Bíonn ciúin ciontach adeir siad
 
domlas
Éiríodh muid as an damhsa anois go ceann míosa nó cupla mí, nó cuirfidh muid muid féin chun domlais leis.
 
dona
Is dona a bhí éirí i mo sheasamh ionam, agus gan a dhul ag damhsa
+
Ab é S. Sh.! Tá sé chomh doscúch inniu, théis go bhfuil sé aois an phinsean, agus a bhí sé an lá sin. Ar chuala tú faoin uair ar imigh sé in éindí le bean an damhsa de rástaí Bhaile an Bhriotaigh. D'imigh mo choinsias. Bean a bhíodh ag damhsa ar chláirín. Chuaigh sé chomh fada le Béal Átha na Sluaighe in éineacht léithe. Tugadh faoi thar cionn ansin é. Tá colm i mbun na gruaige air fós dhá bharr …
TUILLEADH (1) ▼
Tá an sagart sin sách doscúch le chuile dhuine ach leis an té atá ag tabhairt síneadh láimhe dhó go hacht is go háirid. Mo léan géar, tá saint san airgead aige mar atá acu ar fad. Iad sin siar a bhíos ag caitheamh aige chuile lá sa tseachtain, cuirfidh mé mo rogha geall leat go bhféadfaidh siad damhsaí a bheith acu chuile uair a thogrós siad é, agus nach mbacfar iad. Má bactar, ní póilí ná sagart a dhéanfas é
 
Shílfeá go bhfuil drantán ceoil in áit eicínt siar anseo. Ní féidir gur ag dul ag damhsa ar an mbóthar a bheidís aríst, théis gur dhíbir an sagart as iad san oíche Dé Domhnaigh seo (gha)bh thart
 
draoi
Mná! Is ann atá an draoi. Gheofá mná ar ardú orm ann. Bhí siad aniar amach ann — scúillí móra millteacha agus iad chomh marbhánta ar an urlár. Dheamhan eolas ar bith a bhí ag an gcuid is mó acu ar an damhsa atá againne
+
dream
Dream caillte uileag atá anseo anois. Ná samhlaigh ceol ná damhsa leo
TUILLEADH (1) ▼
An raibh dream na C. R. ag an damhsa?
 
dreas 1
Déanfaidh sé dreas damhsa anois daoibh
 
Murach chomh drisíneach agus atá M., is iomaí fear a thabharfadh amach ag damhsa í, ach níor dhóichíde cleas di dhá dtugtaí, ná tosaí ag léamh ar an té a thabharfadh amach í. Sin nó pus chomh fada le ráithe an earraigh a chur uirthi féin ar lár an urláir. Dar príosta ní thabharfaidh fear ar bith amach í ar chuntar den tsórt sin
 
Má théann tú ag an damhsa sin anocht, gheobhaidh tú drochdheallradh. Má tá unsa céille agat, fuirigh sa mbaile
 
Drochfhear tí, drochfhear talúna, drochfhear capaill, drochfhear curaí, drochfhear láí, drochfhear siúil, drochfhear damhsa, drochfhear iomraimh; drochfhear farraige (drochbhádóir); drochfhear ban (drochfhear spallaíochta); drochfhear tí agus urláir, drochbhean aráin agus abhrais (drochbhean tí), srl.
 
droim
Cá bhfios domsa cá raibh sé, ach tá a fhios agam go raibh an oíche thar droim nuair a tháinig sé ag an damhsa ar chaoi ar bith. I dteach ósta in áit eicínt a chaith sé an oíche. Deile
 
Go gcuire Mac Dé an t-ádh ort, nach raibh dubhadh na mbóthar de dhaoine ann! Ní raibh limistéar istigh dhá leath, agus bhí siad síos ar feadh na sráide agus amach i mbéal an bhóithrín. Amuigh a bhí an damhsa ar fad
 
Ó ní fheicfidh tusa aon duine acu sin ag taobhachtáil ceoil ná damhsa. Ach dheamhan a fhios agam céard adéarfainn leis an gceann óg sin ann. Tá an-fhonn amach uirthi. B'fhéidir go ngabhfadh sí in aghaidh dúchais
+
Dúshlán a raibh ag an damhsa é a chur amach
TUILLEADH (1) ▼
Tháinig sé isteach chuig an damhsa as dúshlán — den bhuíochas; níor féadadh a choinneáil amach, níor íoc sé; gate crashing
 
hÉiríodh as an damhsa ar fad agus chuaigh an teach ar amhráin
 
Is deacair dona damhsaí sin a dhul go maith d'aon duine. Iad amuigh go mbíonn an fáinne bán ar an spéir ar maidin, agus an saol bruíonach acu cuibhrithe istigh ar feadh na hoíche in áit nach bhfuil limistéar dhá leath ann. Is cuma sa diabhal le sagairt é ach rud a chur ina bpóca féin
 
'Sé a bhfuil ag dul idir é agus grásta Dé, na damhsaí
+
Ní raibh ag dul síos leis ach damhsa agus ól agus ragairne agus ba dona a chuaigh siad dó as a dheireadh, ní dhá roinnt leis é — ní raibh ag cur imní air; ba é mian a chroí é. Ní mheasaim gur Béarlachas é sin ar aon nós. Tá sé ag dream nach bhfuil fuíoll Béarla dhá laghad ar a gcuid cainte
TUILLEADH (1) ▼
Ní raibh ag dul síos linn an uair sin ach ceol agus spóirt agus mí-ádh. Dhá gcloiseadh muid go mbeadh damhsa áit ar bith idir seo agus U. níorbh fhéidir muid a choinneáil as. Nach é an cnáimh a lúb ó shin! Is furasta a (ár) ndóthain damhsa a thabhairt dúinn anois faraor
 
Bhí damhsaí ag dul faoi is thairis ariamh, agus ainneoin sin, sílim dheamhan coisméig aige. Níor thug sé faoi deara dhó féin a dhul ag aon damhsa ariamh. B'fhearr leis istigh ag saighdeadh faoi sheanriadairí agus ag fáil spraoi orthu